بررسی و نقد تبیین نقش معمار در تلقی معماری اسلامی به مثابه هنر مقدس

یکی از بنیان‌های اصلی تعریف هنر و معماری اسلامی مفهوم هنر مقدس است. این پژوهش با معرفی معماری اسلامی به مثابه هنر قدسی از سوی متفکران و پایه‌گذاران این مفهوم به بررسی چگونگی تبیین علت فاعلی در هنر و معماری مقدس می‌پردازد. پرسش اصلی این پژوهش این است: تبیین معماری اسلامی به مثابه هنر مقدس نقش معمار و جایگاه اراده‌ی او را در مسیر آفرینش اثر معماری چگونه تفسیر می‌کند و چه شروط و وظایفی را برای او تبیین می‌نماید؟ رویکرد و روش تحقیق، کیفی و ترکیبی مبتنی بر مرور ادبیات و تحلیل محتوا، تعریف چارچوب مفهومی و تجزیه تحلیل تطبیقی و انتقادی است. پس از بررسی و تحلیل ادبیات موجود، دو قول غالب برای تبیین نقش هنرمند شناسایی گردید. قول اول و قول رایج، قولی است که هنر اسلامی را هم‌مسیر با سیر نزولی خلقت، و مستقل از هنرمند و مبتنی بر حیات‌مندی و اراده‌مندی اسلام و هنر اسلامی تبین می‌کند. قول دیگر و کمتر پرداخته شده، به بازگرداندن نماد‌ها و کثرت به مبدأ یگانه اشاره دارد. در این قول صرف تبعیت از الگوهای سنتی برای تحقق هنر قدسی ممکن نیست و اصالت در سیر صعودی هنرمند است. در این میان نقش اراده و عشق و انگیزه‌ی معمار و انتخاب او در انطباق طرح خود با زمان و مکان، در عین وفاداری به مأموریت و هدف مقدس معماری اسلامی، در کنار تبعیت از سنت و قوانین، نقشی پررنگ و حائز اهمیت است که در مطالعات نظری معماری اسلامی به مثابه هنر مقدس، جای تبیین بیشتری دارد.