پدیدارشناسی روحانی وحدت وجود در نگاره گریه پسر بر مرگ پدر با ابتناء بر آراء ابن‌عربی*

وحدت وجود، مقوله‌ای مناقشه‌برانگیز در میان فلاسفۀ مسلمان، توسط ابن‌عربی در حکمت و عرفان اسلامی مطرح شد و در قرن ۷ ه.ق. به واسطۀ قونوی و در آثار مولانا و حافظ، خوی ایرانی یافت و بالید. این پژوهش به بررسی پیوند میان این اصل صعب عرفانی و هنرهای سنتی، به ویژه نگارگری، با تمرکز بر توصیفات مظاهر خلقت از دید ابن‌عربی می‌پردازد. به منظور مطالعۀ ارتباط پنهان و آشکار متون حکمی و عرفانی با نگارگری، نگارۀ «گریه پسر در مرگ پدر» از نسخۀ خطی منطق‌الطیر (موزۀ متروپولیتن) و منتسب به کمال‌الدین بهزاد، به صورت هدفمند (غیرتصادفی) انتخاب شده است. ضرورت تحقیق، ارائۀ یک نمونۀ علمی جهت یافتن دلالت‌های معنایی بین عناصر تصویری نگاره و مفهوم «وحدت وجود» است. بنابراین، هدف پژوهش شناسایی چگونگی تأثیرپذیری بهزاد از مبانی عرفانی ابن‌عربی و ارتباط آن با کلیّت داستان نگاره است. روش تحقیق کیفی، توصیفی-تحلیلی و تفسیری بوده و بر منابع کتابخانه‌ای استوار است. نتایج نشان می‌دهد که بهزاد، با ابتنا بر داستان‌های عرفانی، در بازنمایی نگارگرانه در تلاش برای رسیدن به وحدت (فناء فی الله) است. از منظر وحدت وجود، تمام موجودات و پدیده‌های هستی، جلوه‌های مختلف یک حقیقت واحد (وجود مطلق) هستند. بهزاد با بازنمایی دقیق این جلوه‌ها در نگاره، همانند پرندگان سیمرغ عطار، یگانگی خالق خویش را به نمایش می‌کشد تا در نهایت مسیر خود به خداوند برسد.
*. این مقاله مستخرج از رساله دکتری نویسنده اول با عنوان «رویکرد فرازبانی مفاهیم عرفان عملی: تبیین مراتب معنوی و بصری در نگارگری» است که با راهنمایی نویسندگان دوم و سوم در دانشکدگان هنرهای زیبای دانشگاه تهران انجام شده است.