مفهوم‌شناسی شعبده، تبیین تمایز آن با سحر و کاوشی در حکم فقهی آن

شعبده، تردستی یا ریمیاء فنّی است که در آن شعبده‌باز با بهره‌گیری از فنونی خاص و با حرکات سریع دست یا سایر اندام‌های بدن، امری را از چشمان بینندگان پنهان می‌کند و آنان را به شگفتی وامی‌دارد. بسط جوامع مدنی و گسترش رسانه‌ها و تفریحات اجتماعی از جمله عواملی است که واکاوی مفهوم و حکم این عنوان را ضروری می‌نماید. عدم وضوح ماهیّت سحر و اقسام آن و عرضه تعاریف متعدّد از این مفهوم سبب شده است که برخی از اهل لغت، مفسّران و فقها شعبده را نوعی سحر قلمداد کنند و برخی دیگر بر تمایز مفهومی سحر و شعبده تأکید نموده‌اند. مشهور فقهای امامی با تکیه بر اجماع، عمومات حرمت لهو و عمومات حرمت سحر قائل به حرمت شعبده شده‌اند. در این پژوهش سعی بر آن بوده است به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اسنادی، به این سؤال پاسخ داده شود که حکم مشهور حرمت شعبده بر پایه چه ادله‌ای صادر شده است و آیا این ادله توانمندی لازم را برای اثبات این حکم دارد یا خیر؟ به تبع این پرسش بنیادی به پرسش‌های فرعی دیگری مانند تبیین ماهیت شعبده و تمایز آن با سحر و بازپژوهی اعتبار ادله حرمت آن نیز پرداخته شده است. نقض صغروی و کبروی در شمول عمومات حرمت لهو، تباین مفهومی شعبده و سحر و احتمال مدرکی بودن آن دلایلی است که مانع پذیرش این حکم فقهی مشهور است.