خلاقیت هنری در معماری اسلامی از دیدگاه حکمت صدرایی (مطالعه موردی: مسجد آقابزرگ کاشان)

موضوع آفرینش هنری همواره موردبحث اندیشمندان و فلاسفه بوده، آن‌ها هنر را همان خلاقیت و آفرینش بدیع ترجمان کرده‌اند. آفرینش در نگاه آن‌ها یک فعل زیبایی شناسانه و کاری هنری است. در این پژوهش خلاقیت از دو منظر معرفت‌شناختی و هستی شناختی موردتوجه قرارگرفته و به بررسی مفهوم خلاقیت انسان و خلاقیت هنری در حکمت متعالیه پرداخته می‌شود. ازآنجاکه تفکرات حکمی فلسفی ملاصدرا در آثار هنری زمان وی و به‌طور خاص معماری آن دوره تجسم‌یافته، برای فهم درست و بهتر خلاقیت در معماری، از دیدگاه ملاصدرا برای این موضوع بهره گرفته می‌شود. روش تحقیق به‌صورت توصیفی- تحلیلی است که به همراه استدلال منطقی به مفهوم آفرینشگری در معماری ازنظر فلسفه ملاصدرا پرداخته می‌شود. یافته‌ها بیـانگر این است که از منظر ملاصدرا، واژگان «خلق» و «ابداع»، دو واژه کلیدی و بیانگر دو سطح مختلف خلاقیت، «خلق از ماده» و «خلق از عدم» می‌باشند. براین اساس، خلاقیت انسان در دو سطح کلی «خلاقیت متعارفه» و «خلاقیت متعالیه» لحاظ می‌شود. جهت تحقیق بحث جنبه‌های عملکردی، کارکردی و کالبدی را به‌صورت ساختار هندسی کمی (خلاقیت متعارفه) در مسجد آقابزرگ کاشان؛ و جنبه‌های معنوی و معنایی (خلاقیت متعالیه) آن را، هم در ساختار هندسی کیفی و هم در کتیبه‌های و نقوش موجود در مسجد بررسی‌شده است. درنتیجه نحوه بروز خلاقیت متعارفه، در ارائه کالبد و ماده بروز می‌کند و معمار نیاز به قوای ادراکی حسی برای تحقق این امر دارد؛ و خلاقیت متعالیه در حوزه محتوا بروز پیدا می‌کند و وابسته به مرتبه نفس معمار، غنای خزانه معنا و قوای ادراک عقلی در او است.