سماع از منظر غزالی، مسیر پالایش جان برای حضور انوار جانان است. در غوغای عشق ذرات جهان به تمنای وصال حی لایزال، سماع نسخهای عارفانه در تسریع این سیر کمالی است. اما مشایخ عرفان گفتهاند که این راهی لغزان است و جز خاصان بر آن ثابت قدم نمیمانند. فرض نوشتار حاضر این است که در فرهنگ شیعی که با سیره عارفان در قرابت است، نسخهای فاقد بیم لغزش و انحراف برای سماعی عام رو به سوی دیار یار ارائه شده و آن محافل سوگواری حضرت ثارالله است. این محافل از حیث عملکرد شعر و موسیقی، حضور واعظ و مادح و مقام وجد و فهم وسماع در وجهی آئینی، با محافل سماع عارفان در تقریر غزالی، قابل تطبیق است. غزالی عمق فهم مخاطب از مطالب ذکر شده توسط قوال مجلس سماع را در نحوه وجد او از جاری شدن اشک تا جامه دریدن و بیخود شدن و... موثر دانسته و توصیه میکند آنگاه که وجدی بر شخصی از حضار مستولی شد و به سماع پرداخت، دیگران نیز به ادب موافقت برخیزند و حرکات ضابطهمند سماع را بروز دهند. این مقاله در تلاش است تا به روش توصیفی-تطبیقی نشان دهد که در آداب محافل سوگواری حسینی نیز مشابه همین مراحل فهم و وجد تا رسیدن به اوج حرکات موزون و نظامدار سماعگونه سینهزنی و امثال آن طی میشود.
الهیات هنر